Sterrenwacht Eindhoven en astrofotografie: sterren fotograferen vanuit de Lichtstad

Een sterrenwacht midden in de Lichtstad

De locatie alleen al maakt het verhaal bijzonder. De Eindhovense Weer- en Sterrenkundige Kring werd in 1935 opgericht. Kort daarna ontstond de wens voor een eigen observatorium. Dankzij steun van Anton Philips en medewerking van de gemeente kwam dat plan van de grond. Het gebouw werd ontworpen door Louis Kalff en ontvangt sinds 1938 bezoekers.

Toen de sterrenwacht werd gebouwd, lag het Stadswandelpark nog aan de donkere rand van de stad. Inmiddels is Eindhoven eromheen gegroeid. Straatverlichting, bebouwing en hogere bomen maken waarnemen lastiger, maar geven de plek tegelijk een extra laag betekenis: midden in de Lichtstad staat een gebouw dat juist bedoeld is om het zwakste licht uit het heelal te vangen.

Wie de koepel binnenloopt voelt ook meteen dat geschiedenis hier geen abstract begrip is. De telescoop, de mechaniek en het handwerk waarmee de installatie wordt bewogen maken het observatorium tastbaar. Juist dat fysieke karakter maakt indruk op bezoekers én fotografen.

“Als je hier binnenstapt, voel je dat het gebouw geschiedenis heeft.” — Maarten Klomp

Het onzichtbare zichtbaar maken

Voor de geïnterviewden zit de aantrekkingskracht van astrofotografie in iets wat gewone fotografie zelden zo extreem laat zien: de camera kan zichtbaar maken wat je ogen niet of nauwelijks waarnemen. Een nevel of sterrenstelsel kan door een telescoop vaag, kleurloos of zelfs onzichtbaar lijken. Laat een camera lang genoeg licht verzamelen en ineens verschijnt er structuur waar eerst niets leek te zijn.

Daarmee verschuift ook het idee van het beslissende moment. Niet één perfecte klik staat centraal, maar het langzaam opbouwen van voldoende signaal. Een opname van de maan kan in een fractie van een seconde klaar zijn, terwijl een foto van een deep-skyobject gerust uit vele uren aan data bestaat.

Juist dat spanningsveld tussen techniek, verwondering en geduld maakt astrofotografie voor veel fotografen zo fascinerend.

“Je ziet zóveel niet met je ogen. Met fotografie verschijnt er ineens van alles.” — Eugène de Goeij

De historische Newton-telescoop als hart van het observatorium

Het hart van Sterrenwacht Eindhoven is de historische Newton-telescoop. Het instrument is ongeveer 3,5 meter lang en heeft een hoofdspiegel met een diameter van 40 centimeter. Het principe is overzichtelijk: licht valt op de hoofdspiegel, wordt teruggekaatst naar een kleinere vangspiegel en komt vervolgens bij het oculair of de camera uit.

Voor fotografen zijn daarin opvallend veel vertrouwde begrippen terug te vinden. De opening van de telescoop bepaalt hoeveel licht je verzamelt. De verhouding tussen brandpuntsafstand en opening heeft direct invloed op hoe snel een systeem licht vangt. Voor zwakke nevels en sterrenstelsels kan dat letterlijk uren schelen.

De telescoop is daarmee niet alleen een historisch object, maar ook een prachtig lesmateriaalstuk voor iedereen die fotografie, optica en mechanica beter wil begrijpen.

“Het is eigenlijk hetzelfde principe als bij kleinere Newton-kijkers, maar dan op een indrukwekkende schaal.” — Maarten Klomp

Van systeemcamera tot gekoelde astrocamera

Wie wil beginnen met astrofotografie hoeft niet direct een volledig gespecialiseerde set-up te kopen. Een gewone spiegelreflex- of systeemcamera kan met een adapter al aan een telescoop worden gekoppeld. Voor eenvoudige experimenten is zelfs fotograferen met een smartphone door het oculair een eerste stap.

Zodra de onderwerpen zwakker worden en de belichtingen langer, komen de voordelen van speciale astrocamera’s naar voren. Voor deep-skyfotografie is koeling bijvoorbeeld belangrijk omdat een warme sensor meer ruis produceert. Ook de keuze tussen kleur en monochroom beïnvloedt de workflow: een kleurcamera werkt snel, terwijl een monochrome camera via filters meer controle biedt.

Voor maan- en planeetfotografie werkt het weer anders. Daar wil je juist geen urenlange belichtingen, maar heel veel korte opnamen. Software selecteert vervolgens de scherpste frames en bouwt die op tot één gedetailleerd eindbeeld.

“Bij planeten werk je bijna tegenovergesteld aan deep-sky: veel korte frames in plaats van heel lang belichten.” — Eugène de Goeij

Filters, tracking en de technische kant van sterrenfotografie

Astrofotografie in de regio Eindhoven betekent automatisch dat je met lichtvervuiling te maken hebt. Filters spelen daarom een belangrijke rol. Smalbandfilters laten alleen specifieke golflengtes door en helpen om ongewenst stadslicht te onderdrukken terwijl het signaal van een nevel behouden blijft. Voor sterrenstelsels kunnen Light Pollution Filters goed werken om de lichtvervuiling te onderdrukken.

Bij veel deep-skyfoto’s is de kleur bovendien niet simpelweg wat je met je ogen zou zien. Met een monochrome astrocamera wordt per filter eerst een zwart-witbeeld opgenomen van een specifieke emissielijn, bijvoorbeeld waterstof-alfa (Hα), dubbel geïoniseerde zuurstof (OIII) of zwavel (SII). Pas in de nabewerking worden die afzonderlijke kanalen aan zichtbare kleuren gekoppeld. Met een kleurencamera, een zogenaamde One Shot Color (OSC)-camera, kun je met dual-bandfilters eveneens goed werken om de kleuren van nevels naar voren te halen. Ten opzichte van monochrome camera’s zijn de bewerkingsmogelijkheden wat beperkter, maar opnemen en bewerken gaat wel sneller.

Daar zit dus ook een creatieve keuze in. Hα ligt fysiek in het rode deel van het spectrum, OIII rond blauwgroen en SII eveneens aan de rode kant. Toch hoeft de uiteindelijke foto die natuurlijke kleur niet letterlijk te volgen. In de bekende Hubble- of SHO-palet wordt zwavel bijvoorbeeld rood, waterstof groen en zuurstof blauw weergegeven. Maar een fotograaf kan de kanalen ook anders verdelen — bijvoorbeeld waterstof blauw en zwavel groen — om structuren beter van elkaar te onderscheiden of een eigen beeldsignatuur te creëren. Het resultaat is dan geen letterlijke “kleur van de nevel”, maar een visuele vertaling van meetbare lichtinformatie.

Daarnaast draait alles om nauwkeurig volgen. Tijdens lange belichtingen draait de aarde namelijk gewoon door. Een montering compenseert die beweging, vaak geholpen door een guidecamera die kleine correcties doorgeeft. Op dat schaalniveau telt alles mee: een kleine fout in de uitlijning, wind of trillingen kan direct in de foto zichtbaar worden.

Na de opname volgt nog een tweede wereld: stacken, kalibreren en bewerken. Daarmee groeit de hoeveelheid bruikbaar signaal en worden details zichtbaar die in één losse opname verborgen blijven. Juist in die nabewerking ontstaat ook een persoonlijke stijl: met dezelfde data kunnen twee astrofotografen tot duidelijk verschillende beelden komen.

“Belichten, belichten, belichten. Hoe meer data, hoe meer detail je terug kunt halen.” — Eugène de Goeij

“Alle kleuren die je ziet op foto’s zijn ook een beetje de interpretatie van de mens.” — Maarten Klomp

Wat kun je vanuit Eindhoven fotograferen?

De maan en heldere planeten zijn vanzelfsprekende eerste onderwerpen. Maar ook objecten als de Orionnevel, het Andromedastelsel en bolvormige sterrenhopen zijn vanuit de regio goed te benaderen, mits je de omstandigheden en techniek daarop afstemt.

Dat de maan vanuit Eindhoven verrassend gedetailleerd kan worden vastgelegd, laten de beelden van Rob Burgers zien. Hij maakte de opnamen vanuit Eindhoven met een zelfgebouwde Kutter-telescoop met een brandpuntsafstand van 4 meter. In de drie voorbeelden hieronder zijn onder meer Rima Hyginus, de krater Copernicus en het zuidelijke maangebied rond Clavius te zien.

Het Nederlandse weer blijft natuurlijk een factor. Heldere nachten zijn schaars, en ook tijdens een heldere nacht spelen vocht, transparantie, maanlicht en turbulentie een rol. Juist daarom denken veel astrofotografen goed na over hun workflow: wil je in één heldere nacht zo veel mogelijk data verzamelen, of kies je voor maximale controle en bouw je een project over meerdere nachten op?

Aan de andere kant van het spectrum liggen de extreem zwakke objecten. Daar kan één opname uit tientallen uren data bestaan. Astrofotografie schuift dan bijna op richting meten en ontdekken, zonder dat het het plezier van fotografie verliest.

De maan vanuit Eindhoven — Rob Burgers

Foto’s: Rob Burgers. Opnamen vanuit Eindhoven met een zelfgebouwde Kutter-telescoop met 4 meter brandpuntsafstand. Door Sterrenwacht Eindhoven aangeleverd voor niet-commerciële publicatie.

“Begin met de maan, dan heb je meteen resultaat.” — Eugène de Goeij

Kennis delen onder dezelfde koepel

Misschien is dat uiteindelijk het belangrijkste deel van de avond. Binnen de sterrenwacht en binnen de EWSK delen ervaren en beginnende leden niet alleen hun foto’s, maar ook hun instellingen, fouten, oplossingen en afwegingen. Dat maakt de drempel om te beginnen een stuk lager.

Die manier van leren sluit opvallend goed aan op Eindhoven Creative Community. Ook daar groeit fotografie sneller wanneer makers niet alleen eindbeelden laten zien, maar juist ook vertellen hoe een beeld is ontstaan. Bij astrofotografie wordt dat proces extra zichtbaar, omdat achter één indrukwekkende foto vaak een hele keten van kennis, techniek en geduld schuilgaat.

Wat overblijft na een avond bij Sterrenwacht Eindhoven is dan ook niet alleen een beter begrip van sterrenfotografie, maar vooral een hernieuwd besef van hoeveel er mogelijk wordt zodra techniek en creativiteit elkaar versterken.

Het Dr. A.F. Philips Observatorium wordt gebruikt door de leden van de Eindhovense Weer- en Sterrenkunde Kring (EWSK). De vereniging heeft rondleiders die openstellingen voor het publiek verzorgen; actuele momenten staan in de agenda op de website van de sterrenwacht. Het lidmaatschap van EWSK biedt onder meer contactavonden, lezingen, excursies en het maandblad De Sterrenkijker.

“Je eerste telescoop hoeft niet je laatste te zijn. Eerst ontdekken wat je wilt fotograferen is veel belangrijker.” — Maarten Klomp

Handige links

Meer ontdekken? Hieronder vind je een paar relevante links die tijdens of rond de Creator Night ter sprake kwamen.

• Sterrenwacht Eindhoven
• Deep-skygalerie van Sterrenwacht Eindhoven
• AstroBin
• Eindhoven Creative Community